donderdag 14 november 2013

Die Frau Ohne Schatten - 'Falke, Falke, du wiedergefundener'





Mijn moeder bracht mij interesse en liefde voor de Opera bij, waarvoor dank. Samen en afzonderlijk hebben we menige uitvoering bezocht. Bij voorkeur uitvoeringen van 'DNO' in de Stopera van Amsterdam waar fantastische, artistieke muziektheater producties ten uitvoer gebracht worden.

In de Stopera mochten we samen in 2008 genieten van Richard Strauss' 'Die Frau Ohne Schatten' onder de bezielende leiding van chef-dirigent Albrecht, met het Nederlands Philharmonisch Orkest in de bak. Het betrof voor ons een emotioneel beladen, zware gang naar Amsterdam omdat in dát jaar mijn vader overleed. 

Mijn moeder had ver voor zijn overgang, ook van mijn vader een fervent opera-bezoeker weten te maken. Een 'mission impossible' volgens vrienden, omdat mijn vaders hart in voetbalstadions, op de golf- en tennisbaan lag. Een man van sport, dat was hij zeker. Ruim twee uur zitten en genieten van een wedstrijd Vitesse - Ajax dichtte men hem makkelijker toe dan drie of vier uur luisteren naar een 'Wagner', 'Mozart' of Straus'. Althans, zo meenden omstanders. "Nee, dat kun je hem niet aandoen" werd door vrienden liefdevol en waarschuwend gesproken richting mijn moeder, nadat voor hem een eerste operakaart voor Wagner was gekocht. Maar wat velen voor onmogelijk hielden: mijn vader 'got hooked' na zijn eerste muziektheater-ervaring. 

Bedelend en tegen beter weten in meldde ik me nog wel eens bij hem voor het aftroggelen van zijn abonnementkaart als er weer eens een mooie uitvoering op stapel stond in Amsterdam. En laat ik duidelijk zijn, het is me nooit gelukt die kaart van hem in handen te krijgen. Niet voor één uitvoering. Na zijn eerste kennismaking, liet hij niet één keer verstek gaan. De Opera-zondagen in Amsterdam werden feestelijke muzikale uitstapjes van mijn ouders. Hij genoot van muziektheater.

De uitvoering die op mij zonder enige twijfel grote indruk heeft gemaakt en een van mijn favorieten is gebleven, betreft 'Die Frau Ohne Schatten' in de uitvoering van Albrecht. In alle opzichten een volmaakte opera. Mijn vader werd node gemist. Als ik het me goed herinner betrof het voor mijn moeder de eerste Opera die ze na het overlijden van mijn vader weer bezocht in Amsterdam. We maakten die zware gang samen en memoreerden aan mijn vaders kunst van genieten. Dat kon hij als geen ander: Expressief, extrovert en vermakelijk. De romantische, meeslepende muziek van Strauss en de thema's van het verhaal zouden hem zonder twijfel aangesproken hebben. Hij was erbij, in ons hart.


Ons genieten en het beluisteren kreeg een extra dimensie, doordat we voorafgaand de prachtige lezing van Maarten Zweers bezochten, waardoor thema's en symboliek van dit muziektheater beter werden herkend.


Maarten Zweers
De sprookjes-opera Die Frau ohne Schatten van de dichter Hugo von Hofmannsthal en de componist Richard Strauss is zonder twijfel het meest indrukwekkende muziekdrama van de 20e eeuw. Geen theaterwerk legt zo duidelijk het krachtenspel achter de menselijke en maatschappelijke problemen van de huidige westerse cultuur bloot. Dichter en componist beschouwden het als het beste van hun rijke samenwerking (wereldpremière 1919). De erkenning is pas vijftig jaar later gekomen, daar het werk vooral levensvragen behandelt, die eerst in de laatste decennia in onze cultuur bewust worden onderkend.
Alles aan dit absolute meesterwerk is groots en groot. De dichter heeft in een complexe symboliek het hoofdthema tot in zeer vele details uitgewerkt. De muziek is romantisch en overweldigend. Zeer veel, steeds van gedaante wisselende motieven en een rijke instrumentatie verklanken de veranderingen die zich in de zich ontwikkelende mens voordoen. Een groot aantal symbolisch veelzeggende toneelbeelden tekent datgene wat de mens op zijn weg naar zelfrealisatie tegenkomt.
Die Frau ohne Schatten confronteert ons middels de voorgeschiedenis met de eerste fasen van de menselijke bewustzijns-ontwikkeling in een ver verleden. Daar liggen onvermoede parallellen met Mozarts Die Zauberflöte en Wagners Ring. Mede door de sprookjessfeer verklaart dat waarom dichter en componist van een tweede Zauberflöte spraken. Maar waar Die Zauberflöte en Wagners Ring alleen de eerste fasen van deze ontwikkeling verbeelden, gaat Die Frau ohne Schatten verder. Centraal staat in dit werk de bewustwordingsfase van de hedendaagse westerse mens. Het verhaal culmineert tenslotte in beelden van een visionaire toekomst, waarin de totale mens zijn verlossing vindt en tot grote scheppingskracht komt. 
In Die Frau ohne Schatten is sprake van twee paren: een keizerlijk paar (Keizer en Keizerin) en een ververspaar (Barak en zijn vrouw, kortweg "die Frau" genaamd). Het keizerlijke paar symboliseert het mannelijke en vrouwelijke aspect van onze geestelijke belevingswereld, van ons bewustzijn, de verver en zijn vrouw verpersoonlijken het mannelijke en vrouwelijke aspect van ons fysieke functioneren. Beide paren zijn kinderloos, vruchteloos in hun relatie. De creativiteit komt op beide niveaux niet meer van de grond. Al wat eigenlijk geboren zou moeten worden, de "ongeborenen" - onzichtbaar, maar hoorbaar in de vorm van een kinderkoor - smeekt "de deur niet te sluiten". 
Waar het mannelijke en het vrouwelijke, waar man en vrouw elkaar in hun wezen en verlangens niet meer verstaan heerst een impasse, die ernstiger is dan stilstand. Alle karakters lopen vast.

De Keizer – onze ideeënwereld, ons bewustzijn – geraakt in 'verstening'. We vinden dat o.a. terug in onze starre ideeën over religie, economie en samenleving. De oerkracht van de goedwillende verver Barak, die voor iedereen zou willen zorgen – onze motivatie en werklust in het fysieke leven –, draait door en raakt verlamd. We zien dat o.a. terug in ons goedbedoelde, steeds hardere werken, dat in burn outs eindigt. Zijn vrouw – dat deel van ons wezen, dat onze levensstijl heeft te verduren en zich gelukkig of ongelukkig voelt al naar gelang de wijze waarop wij in het leven staan – wordt opstandig. Ze voelt zich langzamerhand zo het instrument geworden om andermans beperkte verlangens te vervullen, dat ze het bijltje er bij neer legt en vlucht in dagdromen. We zien dat o.a. terug in de zucht naar uiterlijkheden, glamour en drugs. Waar ligt de sleutel om de impasses te doorbreken?
De vier karakters zijn verpersoonlijkingen van krachten, die in iedere mens - man èn vrouw - werkzaam zijn en ons functioneren als mens bepalen. Zij blijken met elkaar in wisselwerking te staan. Niet alleen staan man en vrouw binnen elk paar in wisselwerking, maar ook de paren onderling. Als ons geestelijke leven - het keizerlijke paar - onvruchtbaar is, slaat dat terug op ons functioneren in het fysieke leven - op het ververspaar - en andersom.
Eén van de vier karakters doet nog niet in het volle leven mee. De Keizerin - het vrouwelijke aspect van ons geestelijke leven - is alleen in de nacht met de Keizer verbonden. Overdag, in het dagelijkse leven is zij niet actief, niet geïncarneerd, "werpt zij geen schaduw": zij is een "Frau ohne Schatten". Daarin ligt de onevenwichtigheid, waardoor het gehele mechanisme tussen de vier aspecten in ons wezen niet vruchtbaar kan functioneren.
Wat symboliseert deze mysterieuze Keizerin?

Zij is de menselijke ziel, de blauwdruk voor wat de mens moet worden, gemaakt door het hoogste geestelijke principe, haar vader, de geestenkoning Keikobad. Naar die blauwdruk moet het leven op aarde vorm krijgen, anders loopt alles spaak. Die Frau ohne Schatten leert ons – of dat nu is als man of vrouw, als maatschappij of cultuur – onze ogen te openen voor deze zielekwaliteit. Buiten ons bewustzijn om komt zij in deze tijden tot activiteit en staat op het punt een schaduw te verwerven. Een hoopvol slotbeeld brengt ons een toekomstbeeld van bevrijding en ongekende scheppingskracht.
Die Frau ohne Schatten leert ons, dat wij allen - of het nu is als man of vrouw, als maatschappij, cultuur of wereld - met onze innerlijke Keizerin eerst moeten gaan beseffen, dat we in vele impasses terecht zijn gekomen . 

Vervolgens moeten we gaan inzien, dat we die impasses alleen dan kunnen doorbreken als onze Keizerin haar specifieke plaats in het leven weet te vinden - een schaduw verwerft.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen